Geschiedenis van de waterburcht

De verhalen over de ridders en oplichters die gedurende vele eeuwen de commanderij bewoonden, spoken al decennia door Gruitrode. Wist je bijvoorbeeld dat er een vluchtgang vanuit de burcht naar de nabijgelegen bossen zou geweest zijn? Vanaf nu geeft de Commanderij haar geheimen aan jou prijs. Herontdek hieronder de glorierijke én beruchte geschiedenis van de zestiende-eeuwse waterburcht.

In de volksmond wordt er gesproken over ‘de Commanderij van Gruitrode’. De benaming ‘Commanderij’ verwijst naar de voormalige bewoners van het kasteel: de commandeurs van de Duitse Ridderorde. De geestelijke ridderorde werd tijdens de derde kruistocht in 1190 in het Heilige Land gesticht. De ridders verpleegden zieke en gewonde kruisvaarders en stonden in voor de militaire verdediging van de heroverde gebieden.

Wist je dat?

Een landcommandeur is het hoofd van een ridderlijke orde. De bekendste ridderorde is de Duitse Orde. De orde - die vaak de Teutoonse Orde genoemd werd - was nauw verbonden met het Duitse rijk, waartoe onze streken toen behoorden. De landcommandeur had de leiding over een balije – een verzameling van commanderijen – en woonde in het kasteel van de landcommanderij waarover hij de macht had.

Andere bekende ridderorden zijn de Tempeliers en de hospitaalridders. 

Toen de christelijke kruistochten in het Heilige land een mislukking bleken te zijn, richtte de Duitse Ridderorde zich op het bekeren van Pruisen en de Baltische staten. Het gebied van de orde werd onderverdeeld in Balijen. De commanderij van Gruitrode maakte deel uit van de economisch welvarende Balije Biesen.

De gloriejaren van de Commanderij

In 1416 kocht Iwan van Cortenbach, de landcommandeur van de Duitse Orde, het domein. Het grondgebied van de ridderorde strekte zich toen al uit van Gemert (bij ’s Hertogenbosch in Nederland) in het noorden tot Luik in het zuiden, en van Bekkevoort bij Diest in het westen tot Keulen en Bonn (in Duitsland) in het oosten. Doordat de afstand van Alden Biesen tot Gemert te groot was om in één dag te overbruggen, breidden ze hun gebied uit met de Commanderij van Gruitrode. Zo had de orde ongeveer halverwege een uitvalsbasis. Vanaf dat moment was de Commanderij één van de twaalf commanderijen van de balije Biesen, met als hoofdzetel de Landcommanderij Alden Biesen in Bilzen.

Toch verliep de geschiedenis niet altijd even rooskleurig. Het gebouw werd in 1485 verwoest als gevolg van een vete tussen twee families. Vanaf 1512 bouwde de orde het kasteel uit tot een echte waterburcht. Het water dat de burcht omringde, stroomde rechtstreeks uit de Itterbeek. De boerderij, of het neerhof, dat naast het kasteel gebouwd werd, functioneerde als de economische motor van de site.

Na de plunderingen van 1650 werd tussen 1667 en 1683 de oorspronkelijke Commanderij in Maaslandse renaissancestijl verbouwd tot het huidige kasteel met pachthoeve. Men voegde toen ook enkele barokke verfraaiingen toe.  De commanderij was nu op haar hoogtepunt.

Wist je dat?

De renaissance is een periode in de Europese geschiedenis die in Italië ontstaan is. Geschiedkundigen gebruiken de naam voor de periode tussen de middeleeuwen en de nieuwe tijd. Na de, in hun ogen, ‘donkere’ middeleeuwen vonden de Italiaanse kunstenaars dat een nieuwe gouden eeuw aangebroken was. Ze wilden kunst creëren die zich baseerde op de cultuur van de oude Grieken en Romeinen naar wie ze erg opkeken. De stijl reisde ook naar onze streken. Zo ontstond de Maaslandse renaissancestijl, een regionale variant van de Italiaanse renaissancestijl. De opvallendste kenmerken van de stijl zijn de afwisselend horizontale stroken van natuursteen en baksteen (‘speklagen’ genoemd), raamomlijstingen in natuursteen, spitse daken en sierlijsten onder het dak. Kan jij de kenmerken herkennen in de Commanderij?

18de eeuw, het verval treed in...

In decennia nadien verslechterde de staat van het gebouw door gebrekkig onderhoud en de nalatigheid van de commandeurs en hun rentmeesters. Tijdens de Franse tijd (1794-1814) kwam er een einde aan de Duitse Ridderorde. De Orde werd verboden en het bouwvallige kasteel en de hoeve kwamen na een openbare verkoop in privébezit terecht.

Vanaf 1815 kende de Commanderij verschillende eigenaren en werd ze verschillende keren als privé-eigendom gekocht en verkocht. De authenticiteit van de oude commanderij is in de loop der jaren gedeeltelijk verloren gegaan. De kasteelmuren werden grotendeels afgebroken en van de oorspronkelijke torens staan slechts delen nog overeind. De slotgracht die het domein omringde, ligt nu grotendeels droog. De evolutie in de architectuur en omgeving van de commanderijsite wordt duidelijk zichtbaar in de overzichtsfoto's hieronder.

   

Bij een bezoek in 1886 zei kanunnik Jos Habets: “Wat de commanderij nu is, kan in een enkel woord gezegd worden: eene ruïne, die dagelijks meer samenstort en eindigen zal met geheel te verdwijnen”.

2015, de Commanderij herleeft.

De familie Van Megchelen kocht het kasteel uiteindelijk in 2003. Negen jaar later schonken ze het voor 99 jaar in erfpacht aan de gemeente Meeuwen-Gruitrode, nu samen met Opglabbeek (de fusiegemeente) Oudsbergen.

Sinds 2015 is het kasteel eigendom van de gemeente, die in 2016 ook de beschermde kasteelhoeve aankocht. Hoewel het complex doorheen de jaren vervallen raakte, vormt de site nog steeds waardevol onroerend erfgoed. Vanaf 2017 werd de commanderijsite opnieuw zachtjes adem ingeblazen.  Het domein fungeerde als culturele uitvalsbasis, lokale ontmoetingsplaats, toegangspoort tot het nabije natuurgebied Duinengordel en het Limburgs fietsroute- en wandelwegennetwerk. De gemeente Oudsbergen start binnenkort met de renovatie van de kasteelhoeve om de gloriejaren van de Commanderij verder tot leven te wekken.

Meer weten?

Blijf op de hoogte van wanneer de Commanderij haar poorten opent voor nieuwe natuur-, cultuur- en vrijetijdsbelevingen. Surf naar de website www.commanderijgruitrode.be of neem een kijkje op onze Facebook- en Instagrampagina’s.

Wil je nog meer te weten komen over haar verleden? Meer weetjes en achtergrondinformatie vind je terug in de brochure “De Commanderij. Van 1224 tot nu”, op de website www.commanderijgruitrode.be onder “Geschiedenis”.